Mardin Ulu Camii'nde Dönemsel Mimari Değişikliklerin İncelenmesi


Özet Görüntüleme: 82 / PDF İndirme: 52

Yazarlar

DOI:

https://doi.org/10.5281/zenodo.7130538

Anahtar Kelimeler:

Mardin Ulu Cami, mekânsal dönüşüm, dönemsel değişim

Özet

12. yüzyılda Artuklular döneminde inşa edilen ve Anadolu’nun en eski camilerinden birisi olarak bilinen Mardin Ulu Cami, Mardin ilinin merkez ilçesi olan Artuklu sınırlarında yer alan Ulu Cami Mahallesinde, tarihi dokunun yoğun olduğu kentsel sit alanında yer almaktadır. Yapıda yer alan kitabeye göre 1176-1186 yılları arasında inşa edilmiştir. Dönemin camileri ele alındığında yapılabilecek sınıflandırmada oluşturulan üç farklı plan şemasından ikincisinin özellikleri ile inşa edildiği tespit edilmiştir. Belirtilen ikinci şemada enine sahınlardan oluşan bir harim ve harimin ortasında bir mihrap önü birimi (kubbesi) bulunmaktadır. Ayrıca harimin kuzeyinde de bir avlu yer almaktadır. Vakfiyesinden anlaşıldığı üzere biri doğuda, biri batıda olmak üzere iki minareye sahip olan cami, bir Sultan yapısı olduğundan Osmanlı döneminde çifte minareli Selatin camilerine örnek gösterilmesi açısından önemli bir eserdir.

Tarihin farklı dönemlerinde farklı isimlerle iz bırakan Mezopotamya’nın en eski şehirlerinden birisi olan Mardin şehri, farklı etnik, kültürel ve dini unsurları bir arada bulundurmaktadır. Şehrin bu çok uluslu yapısı farklı dönemsel değişim ve dönüşümlerin mekânlara da yansımasına neden olmuştur. Çalışma kapsamında bu durum, Mardin Ulu Cami üzerinden ele alınarak yapıda ilk inşa edilişinden günümüze kadar meydana gelen değişim ve dönüşümler planlar ve görseller üzerinden ele alınmıştır. Bu değişimler restitüsyon ve rölöve projelerinden de yararlanılarak dönemsel olarak sınıflandırılmıştır.

Artuklular ve Akkoyunlular döneminde caminin farklı dönemsel onarımlar gördüğü ve eklemeler yapıldığı araştırma sonucunda ortaya konulmuştur. Yapı günümüzdeki halini ise olabildiğince aslına bağlı kalarak Osmanlının şehre hâkim olduğu dönemde almıştır. Bu dönemde yapılan değişiklikler genellikle revakların kapatılması ve hasarların onarılması şeklindeki planda değişikliğe yol açmayan, cephesel ve kütlesel değişimler olmuştur. Yapının çevresinde inşa edilen medrese, çeşme, hela ve imam odası gibi eklemeler de caminin tek başına bir yapı olmadığını, camiyi merkeze alan ve çevresinde yapılaşmanın olduğu bir külliyeye dönüştüğünü göstermektedir. Tüm bu değişim ve dönüşümler sonrasında yapı, günümüzde varlığını sürdürmektedir, ibadet ve ziyarete açıktır.

Referanslar

Alioğlu, E. (2003). Mardin Şehir Dokusu ve Evler. İstanbul: Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı.

Alioğlu, E. (2013). Geleneksel Mardin Evleri. Mardin Tebliğleri & Mardin ve Çevresi Toplumsal ve Ekonomik Tarihi Konferansı. Mardin: Hrant Dink Vakfı Yayınları.

Altun, A. (1971a). Mardin'de Türk Devri Mimarisi. İstanbul: Gün Matbaası Yayınları.

Altun, A. (1971b). Mardin Ulu Cami ve Çifte Minareler Üzerine Birkaç Not. Vakıflar Dergisi(9), 191-200.

Altun, A. (1978). Anadolu'da Artuklu Devri Türk Mimarisinin Gelişmesi. İstanbul: Kültür Bakanlığı Yayınları.

Altun, A. (2006). Mardin Ulu Cami ve Çifte Minareler Üzerine Birkaç Not. Vakıflar Dergisi(9), 191-200.

Artuk, İ. (1944). Mardin Artukoğulları Tarihi. İstanbul: Gençler Kitabevi Yayınları.

Aslanapa, O. (2007). Anadolu'da İlk Türk Mimarisi Başlangıç ve Gelişmesi. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.

Ayan, A. (2012). Mardin Folkloru. Doktora Tezi. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

Aydın, S., Emiroğlu, K., Özen, O., & Ünsal, S. (2001). Mardin Aşiret Cemaat Devlet. İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları.

Baday, M. (2021). Minaret Construction of Mosques in Mardin. International Journal of Mardin Studies, 2(2), 76-93.

Bulduk, A., & Zengin, B. (1999). Mardin Tarihi. Ankara: T.C. Başbakanlık Güneydoğu Anadolu Projesi Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı Yayını.

Bulduk, A., Öztürk, M., & Yılmazçelik, İ. (2004). El-Cezire'nin Muhtasar Tarihi. Elazığ: Fırat Üniversitesi Ortadoğu Araştırmaları Merkezi Yayınları.

Çağlayan, M. (2017). Mardin Ortaçağ Anıtları ve Yapım Teknikleri. İstanbul: Hiperlink Eğitim İletişim Yayınları.

Çağlayan, M. (2018). Orta Çağ'dan Günümüze Bir Anıt: Mardin Ulu Cami. Restorasyon ve Konservasyon Çalışmaları Dergisi, 1(21), 29-40.

Çelebioğlu, B. (2018). Fotoğrafik İmge ve Fotoğraflar Üzerinden Mardin Okuması. Yüksek Lisans Tezi. Mardin: Artuklu Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.

Düzenli, H., & Taşar, E. (2012). Mardin'de tarih, bina ve mimarlık katmanları: 19. yy Hükümet Konağından 21. yy Mimarlık Fakültesi'ne Dönüşümün Hikayesi. Arredamento Mimarlık(254), 64-78.

Erdal, Z. (2017). Mardin Ulu Cami Üzerine Yeni Görüşler. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 433-447.

Gabriel, A. (1940). Voyages Archéologique dans la Turquie Orientala. Paris: E. De Boccard.

Göyünç, N. (1991). XVI. Yüzyılda Mardin Sancağı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.

Güler, M., & Aktuğ Kolay, İ. (2010). 12. Yüzyıl Anadolu Türk Camileri. İtü Dergisi A: Mimarlık, Planlama, Tasarım, 5(2), 83-90.

Işık, G., & Güneş, M. (2015). Çok Kültürlülüğün Mirasını Geleceğe Taşımak: Mardin Örneği. TÜCAUM VIII. Coğrafya Sempozyumu, (s. 449-462). Ankara.

İzgöer, A. (1999). Diyarbakır Salnameleri. İstanbul: Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Yayınları.

Katip, F. (2006). Mardin Artuklu Melikleri Tarihi. İstanbul: Mardin Tarihi İhtisas Kütüphanesi Yayınları.

Koçoğlu, Y. (2006). Mardin İlinin Turizm Potansiyeli. Yüksek Lisans Tezi. Elazığ: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

Kutlu, İ., & Soyluk, A. (2021). Artuklu Dönemi Mimarisinin Anadolu Cami Tipolojisindeki Etkilerinin İncelenmesi. Social Science Development Journal, 6(24), 22-43.

Noyan, S. (2005). Yıldızlara Yakın Şehir Mardin. Ankara: Bizim Büro Basımevi.

Oppenheim, M. (1930). Expedition in der Asiatischen Türkei 1899 (Waran schahar-Tell Halaf-Diarbakir-Kazan Ali). Berlin: Bd.7.

Öztürkatalay, L. (1995). Mardin ve Mardinliler. İstanbul: Seçil Ofset Matbaa Yayınları.

Palabıyık, H. (2013). Yaygın Din Eğitimi Kurumu Olarak Camilerin Sosyo-Kültürel Hayata Etkileri (Mardin Örneği). Yüksek Lisans Tezi. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

Sancak, N. (2008). Mardin Efsaneleri. Yüksek Lisans Tezi. Sakarya: Sakarya Üniversitesi.

Taşdemir, M. (2003). Mardin. Diyanet İşleri Ansiklopedisi, 28, 43-48. Türkiye Diyanet Vakfı.

Yıldız, İ., & Koç, E. (2010). Mardin'deki Tarihi Köprüler Üzerine Bir Değerlendirme. Mukaddime, 2(2), 97-118.

İNTERNET KAYNAKLARI

URL1.https://www.akmb.gov.tr/userfiles/files/%C4%B0LLER%20VE%20ULU%20CAM%C4%B0LER%C4%B0/MARD%C4%B0N/MARD%C4%B0N%20ULU%20CAM%C4%B0%C4%B0/MARD%C4%B0N%20ULU%20CAM%C4%B0%C4%B0.pdf

URL 2. https://alicelik.net/butik-mardin-turu/

URL 3. www.mardin.gov.tr

URL 4. https://www.arkitera.com/proje/katilimci-2-kategori-cami-tasarimi-fikir-yarismasi-15/

İndir

Yayınlanmış

25.09.2022

Nasıl Atıf Yapılır

Kızılelma, S. (2022). Mardin Ulu Camii’nde Dönemsel Mimari Değişikliklerin İncelenmesi. Euroasia Journal of Mathematics, Engineering, Natural & Medical Sciences, 9(23), 1–18. https://doi.org/10.5281/zenodo.7130538

Sayı

Bölüm

Makaleler